Türkiye’de şehircilikle ilgili bilgilerin mimarlık eğitimi gören öğrencilere verildiği ilk kurum, o zamanki adıyla Sanayi-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Akademisi) olmuştur.
1931-32 yıllarında Akademi’de Ernest Egli’nin mimari öğrencileri için düzenlediği seminerler, bu konuda başlangıç sayılabilecek niteliktedir. O dönemde mimarlık öğrencileri, düzenlenen yedi seminer konusundan üç tanesini seçerek çalışmalar yaparlardı. Seminer konuları arasında ise; Beton Arme, Milli Mimari, Meslek Bilgisi ve Şehircilik önem kazanmıştır. Esas olarak Akademi’de ilk şehircilik dersleri 1933 yıllarında Celal Esat Arseven tarafından verilmiştir. Bu dönemde Arif Hikmet Holtay Bina Bilgisi dersini, Sedad Hakkı Eldem ise Yapı dersleri vermekteydi.
1936 - 37 yıllarında ise Bruno Taut’ un Akademi’ye, daha doğrusu Maarif Vekaleti’nin İnşaat Bürosu şefliğine gelmesi ile, Akademi‘de şehircilik dersi önem kazanmıştır. 1936 - 37 yıllarında Taut’un Akademi’deki hocalığı sırasında şehircilik dersi muallimi olarak Seyfi Arkan çalışmıştır. 1937 - 38 yılları arasında ise, Nafia Vekaleti Şehircilik Mütehassısı olarak Türkiye’ye gelmiş olan Dr. Martin Wagner de Akademi’de şehircilik dersleri vermiş ve ilk şehircilik ders kitabı yazılmıştır.
Seyfi Arkan 1928’de Akademi mimarlık şubesini bitirdikten sonra Almanya’ya gitmiş ve orada ünlü mimarların yanında ve özellikle Prof. Poelzig’in yanında çalışmıştır. Almanya dönüşünde de gayet modern projeler yaptırmaya başlamıştır. Ankara’nın imarı sırasında ise Atatürk’ün ilgisini çekmiştir. Denilebilir ki Seyfi Arkan Almanya’da edindiği bilgileri öğrencilere aktararak Akademi’de modern anlamda ilk defa şehircilik derslerini vermiştir. Arkan’ın şehircilik dersleri yaptığı bu dönemde Prof. Ölsner de akademide şehircilik derslerine katılmıştır.
1941 yılında yapı işleri reisliği Şehircilik Fen Heyetinde uzman olarak çalışan Prof. Ölsner İstanbul Teknik Üniversitesi’nde (İTÜ) şehircilik derslerine gitmekte ve bu derslerde kendisine Doç.Kemal Ahmet Aru katılmaktaydı. İşte aynı zamanda 1942 - 44 yılları arasında Prof.Ölsner, Doç.K.Ahmet Aru ile birlikte Akademi’de de şehircilik derslerine gelmişlerdir. Ancak üniversite kanunu dolayısıyla Doç.K.Ahmet Aru ayrılmak zorunda kalınca, Prof.Ölsner’e tercümanlık yapmak üzere Suphi Tevetoğlu tayin edilmiştir. Prof.Ölsner’in ayrılmasıyla boşalmış olan şehircilik dersi için ek görevde Mehmet Ali Handan görevlendirilmiştir. Bu tarihten itibaren Akademi’de şehircilik dersi 1.sınıfta Seyfi Arkan, 2. sınıfta ise Mehmet Ali Handan tarafından verilmeye başlanmıştır.
1946 - 50 yılları arasında ise, İstanbul’un imarı ile ilgilenmek üzere gelmiş olan Fransız Şehircilik Uzmanı Henri Prost, konferanslar vererek Akademi’de şehircilik derslerine katılmıştır. Zaten bu dönemde Belediye’de planlama yapan Prost ile Mehmet Ali Handan muavin olarak birlikte çalışmışlardır.
1961 yılında Akademi’ye öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla 1416 sayılı kanunla şehircilik eğitimi için Fransa’ya gönderilmiş olan Mehmet Çubuk Akademi’deki eğitimi sonrası Paris Sorbonne Üniversitesi’nde eğitimini 1966 Haziranda tamamlayarak yurda dönmüştür.
1968 yılı Akademi Teşkilatı Yasası’ nın getirmiş olduğu kürsü düzeni içinde Prof.M.Ali Handan ilk kürsü başkanı olmuştur. 1982’da Y.Ö.K. (Yüksek Öğretim Kurumu) ile üniversiteleştikten sonra şehircilik kürsüsü, Mimarlık Fakültesi bünyesinde Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’ne dönüşerek Prof.M. Ali Handan İlk bölüm başkanı olarak atanmıştır. Bölümde Kentsel Planlama Lisans eğitimi (4 yıl) ve Kentsel Planlama Yüksek Lisans ile Kentsel Tasarım Yüksek Lisans eğitimi (1,5 yıl) başlamıştır.
Şehircilik Kürsüsü faaliyetleri arasında en önemlisi; 1975 yılında Şehircilik Kürsüsü’nde Mehmet Çubuk’un geliştirerek hazırlamış olduğu Şehircilik Araştırma Enstitüsü’ nün kurulması olmuştur. Prof.M.Ali Handan ilk Enstitü Başkanlığına, Mehmet Çubuk Genel Sekreterliğe getirilmiştir. 1977 yılından itibaren Kürsü içinde Mehmet Çubuk’un oluşturduğu ekip içinde yer alan ve 1975 yılında asistan olarak katılan Güzin Yüksel (Konuk) ile Haydar Karabey tarafından Kentsel Tasarım uzmanlık öğretimi ile ilgili birikim kitap haline getirilmiş, hazırlıklar Mimarlık Fakültesi’ ne götürülmüş ve fakültede Kentsel Tasarım Bölümü kurulması kararlaştırılmıştır. Ancak 1981 Y.Ö.K. çerçevesinde oluşturulan yeni düzende uzmanlık bölümü, Fen Bilimleri Enstitüsü bünyesinde bir Yüksek Lisans programına dönüşmüştür. Ayrıca 1971 yılında Şehircilik Araştırma Enstitüsü bünyesinde Dünya Şehircilik Günü Türkiye Daimi Komitesi çalışma düzeni kurularak Başkan Prof.Kemal Ahmet Aru, II. Başkan Prof.M.Ali Handan ve yürütmeden sorumlu Genel Sekreter Prof.Dr. Mehmet Çubuk görev almışlar ve Fakülte içinde esas olarak Şehircilik Kürsüsüyle ilişkili faaliyetleri yürütmüşlerdir.
Prof.Handan’ın emeklilik nedeniyle ayrılması üzerine Prof.Dr.Mehmet Çubuk 1984 yılında Bölüm Başkanı olmuştur. 2002 yılında yaş haddinden emekli olmasına kadar görevini sürdürmüştür. Prof.Dr. Mehmet Çubuk’un emekli olmasının ardından bölüm başkanlığına aynı zamanda üniversite rektörü olan Prof. Dr. İsmet Vildan Alptekin seçilmiştir. 2003 yılı Şubat ayından başlayarak bölüm başkanlığı Prof. Dr. Aykut Karaman, 2006 Ocak ayından başlayan süreçte ise Prof. Dr. Güzin Konuk görevini üstlenmiştir.
Bölümde son yıllarda akademik örgütlenme açısından önemli adımlar atılmıştır. Bunun en önemli göstergesi Anabilim Dalları ve Bilim Dallarının oluşturulmasıdır. Şehircilik Anabilim Dalı; Kentsel Planlama, Kentsel Tasarım ve Kentsel Koruma ve Yenileme Bilim Dallarından oluşmaktadır. Bölge Planlama Ana Bilim Dalı bünyesinde ise bilim dalı bulunmamaktadır.
Şehir ve bölge planlama bölümü lisans ve lisans üstü eğitim programlarını her yıl dünyadaki mesleki gelişmelere ve yenilemelere göre revize etmekte ve programa yenilikler katmaktadır. Dünyada bir çok ülkede üniversiteler yabancı ülkelerde partner üniversiteler seçerek işbirliği yapmaktadır. Bölüm bu çerçevede Portekiz Lizbon Teknik Üniversitesi, Fransa Paris La Defense Mimarlık Okulu, Macaristan Budapeşte Teknik Üniversitesi, Hollanda Utrecht Görsel Sanatlar Okulu, Londra Southbank Üniversitesi Yapılanmış Çevre Fakültesi, Almanya Hannover Üniversitesi, Hollanda Amsterdam Üniversitesi, İtalya Bari Politeknik ve Genova Üniversitesi, Barselona - Katalanya Politeknik Üniversitesi ile yaptığı protokollerle partner üniversite kapsamı içine girmiş öğrenci ve öğretim üyesi değişim programları oluşmuştur. Bu çalışmalar paralelinde ile her yıl yurt dışında değişik üniversitelerde ya da İstanbul’da atölye çalışmaları düzenlenerek öğrencilerin uluslar arası ortamda bulunmalarına ve bilgi üretmelerine olarak yaratılmaktadır.
* Prof. Dr. Mehmet Çubuk bölüm kısa tarihçesinde yararlanılarak geliştirilmiştir.